Ku t'i çoni telefonat dhe pajisjet e vjetra elektronike

Pothuajse çdo shtëpi ka një sirtar me telefona të vjetër, karikues pa zot, kufje të prishura dhe kabllo që askush nuk di për çfarë shërbejnë. Shumë prej tyre përfundojnë herët a vonë në kazanin e mbeturinave, ose në ndonjë thes në bodrum.

Kjo ka kosto reale. Sipas raportit të OKB-së Global E-waste Monitor 2024, bota prodhoi rreth 62 milionë tonë mbeturina elektronike në vitin 2022, dhe vetëm rreth 22 për qind u dokumentua si e mbledhur dhe e ricikluar siç duhet. Ky udhëzues ju tregon rendin e duhur: së pari shihni nëse pajisja ka ende jetë, pastaj fshini të dhënat, kujdesuni për bateritë dhe vetëm në fund gjeni vendin e duhur për riciklim.

Pse pajisjet elektronike nuk hidhen në kazan?

Pajisjet elektronike kanë materiale të rrezikshme dhe të vlefshme njëkohësisht. Pllakat elektronike mund të përmbajnë plumb dhe metale të tjera të rënda, ekranet dhe pajisjet e vjetra mund të kenë merkur, ndërsa pothuajse çdo pajisje ka bakër, ar, argjend dhe metale të rralla që mund të rikuperohen.

Në mbeturinat e zakonshme, këto materiale humbin, ndërsa ato të dëmshmet mund të depërtojnë në tokë dhe ujë. Bateritë litium-jon janë rrezik edhe më i menjëhershëm: kur shtypen në kamionin e mbeturinave mund të nxehen dhe të shkaktojnë zjarr. Simboli i kazanit me kryq mbi pajisje do të thotë se ajo duhet mbledhur veçmas.

Hapi i parë: a mund të riparohet, shitet ose dhurohet?

Riciklimi është hapi i fundit, jo i pari. Pjesa më e madhe e ndikimit mjedisor të një pajisjeje vjen nga prodhimi, prandaj çdo vit shtesë përdorimi kursen më shumë sesa riciklimi.

Në rajonin tonë ka shumë servise të vogla që ndërrojnë ekrane dhe bateri telefonash, dhe tregu i telefonave të përdorur është shumë aktiv, si në dyqane ashtu edhe në platformat online të shpalljeve. Shpesh një pajisje e vjetër për ju është ende e dobishme për dikë tjetër.

• Riparim: bateria ose ekrani i ri shpesh kushton shumë më pak se një telefon i ri
• Shitje: telefonat, tabletët, kamerat dhe konsolat ruajnë vlerë për vite
• Shkëmbim: disa dyqane dhe prodhues ofrojnë zbritje për pajisjen e vjetër
• Dhurim: shkollat, OJQ-të dhe projektet komunitare shpesh pranojnë laptopë e tabletë që punojnë
• Brenda familjes: prindërit, gjyshërit ose kushërinjtë në vendlindje shpesh e presin me kënaqësi

Riciklimi është hapi i fundit: një pajisje që vazhdon të përdoret kursen më shumë se një që copëtohet.

Hapi i dytë: si t'i fshini të dhënat siç duhet?

Çdo pajisje që ka mbajtur të dhëna personale duhet pastruar para se të largohet nga duart tuaja. Fshirja e skedarëve nuk mjafton, sepse të dhënat e fshira shpesh mund të rikuperohen.

Bëni kopje rezervë të fotove, kontakteve dhe dokumenteve. Dilni nga llogaritë, sidomos nga ajo që lidhet me bllokimin kundër vjedhjes. Nëse ky bllokim mbetet aktiv, pronari i ri nuk mund ta përdorë telefonin dhe pajisja humbet vlerën.

Në fund përdorni rivendosjen në cilësimet e fabrikës. Te telefonat, tabletët dhe laptopët modernë me memorie të enkriptuar, kjo i bën të dhënat e vjetra praktikisht të palexueshme. Te kompjuterët e vjetër me disqe klasike, përdorni një program që e mbishkruan diskun, ose hiqeni diskun dhe mbajeni a shkatërrojeni fizikisht.

• Kopje rezervë e fotove, kontakteve dhe skedarëve
• Dalje nga llogaritë e cloud-it, emailit dhe dyqanit të aplikacioneve
• Çaktivizim i funksionit për gjetjen e pajisjes
• Heqje e kartës SIM dhe kartës së memories
• Shkëputje e orës inteligjente dhe kufjeve
• Rivendosje e plotë në cilësimet e fabrikës

Hapi i tretë: kujdes me bateritë

Nëse bateria hiqet pa vegla, hiqeni dhe dorëzojeni veçmas në një pikë grumbullimi baterish, të cilat gjenden në disa supermarkete dhe dyqane elektronike. Mbuloni polet e baterive litium me pak shirit ngjitës që të mos bëjnë qark të shkurtër.

Mos u përpiqni ta nxirrni vetë një bateri të ngjitur brenda pajisjes; lëreni për riciklimin. Nëse bateria është fryrë, nxehtë, rrjedh ose ka erë të çuditshme, mos e karikoni. Vendoseni mbi një sipërfaqe që nuk digjet, larg gjërave që marrin zjarr, dhe dorëzojeni sa më shpejt.

Ku riciklohen pajisjet elektronike në Kosovë dhe në Shqipëri?

Ndryshe nga vendet e BE-së, ku çdo komunë ka qendër grumbullimi dhe dyqanet e mëdha janë të detyruara t'i marrin falas pajisjet e vjetra, në Kosovë dhe në Shqipëri rrjeti i grumbullimit është ende në zhvillim. Legjislacioni po përafrohet me direktivën evropiane për mbeturinat elektronike, por pikat e dedikuara janë më të pakta.

Hapi i parë praktik është të pyesni komunën ose kompaninë rajonale të menaxhimit të mbeturinave se ku pranohen pajisjet elektrike. Disa kompani private riciklimi grumbullojnë mbeturina elektronike, sidomos nga bizneset dhe institucionet. Dyqanet e elektronikës dhe operatorët celularë ndonjëherë kanë kuti për telefona dhe bateri, ose ofrojnë shkëmbim. Pyesni në arkë.

Për diasporën: në Gjermani, Zvicër, Austri e vende të tjera të BE-së kthimi i pajisjeve të vogla në dyqanet e mëdha zakonisht është falas. Shpesh është më e thjeshtë t'i riciklosh atje sesa t'i sjellësh me vete në verë.

Çfarë llogaritet si mbeturinë elektronike?

Shkurt: çdo gjë që ka prizë, bateri ose kabllo. Gjërat e vogla harrohen më shpesh.

• Telefona, tabletë, laptopë dhe kompjuterë
• Karikues, kabllo, adaptorë dhe zgjatues
• Kufje, altoparlantë, ora inteligjente
• Televizorë, monitorë dhe projektorë
• Pajisje kuzhine, tharëse flokësh, furça elektrike dhëmbësh
• Lodra me bateri, cigare elektronike dhe shirita LED
• Llamba kursyese dhe neone, që kanë sasi të vogla merkuri

Çfarë ndodh me pajisjen pas riciklimit?

Në një impiant të certifikuar, pajisjet ndahen sipas llojit. Pjesët e rrezikshme si bateritë dhe ekranet me merkur hiqen me dorë. Pjesa tjetër copëtohet dhe ndahet me magnete, rryma ajri dhe ujë në hekur, alumin, bakër, plastikë dhe material pllakash elektronike.

Pllakat shkojnë në shkritore të specializuara që rikuperojnë ar, argjend, palladium dhe bakër. Rikuperimi nuk është i përsosur, prandaj riparimi dhe ripërdorimi vijnë të parët. Por çdo pajisje që arrin te një riciklues i rregullt i mban materialet në qarkullim dhe larg deponive informale.

Si të krijoni më pak mbeturina elektronike?

Mënyra më e thjeshtë është të blini më pak dhe t'i mbani pajisjet më gjatë. Zgjidhni produkte që riparohen lehtë dhe marrin përditësime për shumë vite. Mbrojeni telefonin me këllëf dhe xham mbrojtës, dhe mos e lini baterinë plot në vapë.

Ripërdorni karikuesit që keni. Meqë USB-C është bërë porta e përbashkët e karikimit për shumë pajisje të shitura në BE, dhe këto pajisje janë të njëjtat që shiten edhe këtu, një karikues i mirë mund të shërbejë për telefonin, tabletin, kufjet dhe shumë laptopë.

Pyetje të shpeshta

Riciklimi i pajisjeve të vjetra është i thjeshtë kur e dini rendin: jepuni jetë të dytë atyre që punojnë, fshini të dhënat, kujdesuni për bateritë dhe gjeni pikën e duhur për pjesën tjetër. Pastrojeni atë sirtar një herë në vit dhe do të mbroni privatësinë, do të ulni rrezikun e zjarrit në shtëpi dhe do t'i ktheni materialet e vlefshme në përdorim.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.