Çfarë e bën një roman klasik? Pse disa libra mbijetojnë shekujt

Çfarë e bën një roman klasik është pyetje që e dëgjon çdo nxënës kur i jepet lista e leximit jashtëshkollor, dhe përgjigja nuk gjendet në asnjë rregullore. Nuk ka institucion që vulos një libër si klasik. Statusi lind ngadalë, nga koha, nga lexuesit dhe nga disa cilësi që e mbajnë gjallë një histori edhe kur autori nuk është më.

Në këtë shkrim shohim si e kanë përkufizuar klasikun shkrimtarë të njohur, cilat tipare i ndajnë romanet që zgjasin, kush vendos se çfarë hyn në kanun dhe si mund t'i lexoni klasikët me kënaqësi, jo si detyrë shtëpie.

Si e kanë përkufizuar shkrimtarët klasikun?

Përgjigja më e cituar vjen nga shkrimtari italian Italo Calvino, në esenë Pse t'i lexojmë klasikët?. Sipas tij, klasik është libri që nuk e ka mbaruar kurrë së thëni atë që ka për të thënë. Calvino vërente gjithashtu se klasikët zakonisht rilexohen, sepse libri ndryshon bashkë me lexuesin.

Shumë më herët, kritiku francez Charles Augustin Sainte-Beuve shkroi në vitin 1850 esenë Çfarë është një klasik?, ku thoshte se këto vepra e pasurojnë mendjen njerëzore. T. S. Eliot mbajti më 1944 një ligjëratë me të njëjtin titull, duke u ndalur te Virgjili dhe te pjekuria e gjuhës. Poeti Ezra Pound e tha më thjesht: një libër është klasik për shkak të një freskie që nuk shteret.

E pastaj vjen shakaja e Mark Twain-it, nga një fjalim i vitit 1900: klasik është libri që të gjithë duan ta kenë lexuar, por askush nuk do ta lexojë. Qesh sepse ka gjysmë të vërtete, dhe klasikët e mirë janë pikërisht ata që e hedhin poshtë.

Nga vjen fjala klasik?

Fjala vjen nga latinishtja classicus, që u referohej qytetarëve të klasës më të lartë në Romë. Me kohë mori kuptimin e veprës së rangut të parë, e më vonë të veprës që studiohet si model.

Në përdorimin e sotëm, roman klasik quhet vepra letrare që vazhdon të lexohet, të mësohet dhe të diskutohet shumë kohë pas epokës së vet, dhe që gjykohet se ka vlerë artistike të qëndrueshme. Dy elemente janë kyç: qëndrueshmëria dhe cilësia. Një bestseller që zhduket pas dhjetë vjetësh nuk është klasik, e as një libër i vjetër që nuk e lexon askush.

Klasiku është një konsensus i gjallë, jo monument.

Cilat tipare kanë romanet që zgjasin?

Asnjë tipar i vetëm nuk e garanton statusin e klasikut, por shumica e romaneve që mbijetojnë bashkojnë disa prej këtyre:

• Tema universale: dashuria, ambicia, faji, liria, familja dhe vdekja prekin lexuesin në çdo shekull.
• Personazhe të ndërlikuar: njerëz që kundërshtojnë veten dhe ndryshojnë, për të cilët lexuesit debatojnë breza me radhë.
• Stil i dallueshëm: një zë ose strukturë që njihet që në faqen e parë dhe shpesh imitohet më vonë.
• Shumë shtresa: historia funksionon në leximin e parë dhe zbulon më shumë në të tretin.
• Dritare mbi kohën: dëshmi e ndershme se si jetonin, mendonin dhe flisnin njerëzit në një vend të caktuar.
• Ndikim: shkrimtarët e mëvonshëm marrin prej saj ide, forma ose personazhe.
• Aktualitet që ndryshon: çdo brez gjen pyetje të reja në të, shpesh të tilla që autori nuk i kishte menduar.

Sa i vjetër duhet të jetë një libër për t'u quajtur klasik?

Nuk ka moshë të caktuar. Shumë lexues përdorin një rregull të përafërt: libri duhet të qëndrojë në botim dhe në bisedë të paktën një a dy breza para se ta meritojë fjalën. Koha punon si sitë: modat kalojnë, dhe ajo që mbetet zakonisht ka provuar se u flet edhe njerëzve që nuk e njohin kontekstin origjinal.

Prandaj ekziston termi klasik modern, për romane më të reja, shpesh të shekullit të njëzetë, që kritika dhe lexuesit i trajtojnë tashmë si të domosdoshme. Nëse do të lexohen edhe pas njëqind vjetësh, mbetet për t'u parë.

Kush vendos: shkolla, kritika apo lexuesit?

Grupi i veprave që një kulturë i konsideron thelbësore quhet kanun letrar. E formësojnë programet e shkollave dhe universiteteve, kritikët dhe juritë e çmimeve, botuesit që i mbajnë titujt në qarkullim dhe, mbi të gjitha, lexuesit që vazhdojnë t'ua rekomandojnë të tjerëve.

Për lexuesin shqiptar kjo duket qartë te lista e leximit në shkollë, ku klasikët botërorë rrinë pranë autorëve shqiptarë që breza të tërë i kanë mësuar. Kanuni megjithatë nuk është i ngurtë. Në dekadat e fundit është zgjeruar me shumë shkrimtarë të anashkaluar në kohën e tyre, përfshirë gra dhe autorë jashtë Evropës e Amerikës së Veriut, ndërsa disa libra dikur të domosdoshëm janë zbehur. Klasiku është një konsensus i gjallë, jo monument.

Pse ia vlen t'i lexosh klasikët sot?

Klasikët japin pika të përbashkëta referimi. Fraza, personazhe dhe ngjarje prej tyre shfaqen vazhdimisht në filma, gazetari dhe në të folurën e përditshme, dhe njohja e burimit i bën të gjitha më të pasura.

Ata stërvitin edhe vëmendjen. Romanet më të vjetra shpesh kanë ritëm më të ngadaltë dhe fjali më të gjata, që e shpërblejnë përqendrimin. Dhe ofrojnë diçka që një libër bashkëkohor nuk mund ta japë: një lidhje të drejtpërdrejtë me mënyrën si ndienin njerëzit e një kohe tjetër për të njëjtat probleme që kemi ne.

Si t'i nisni klasikët pa ndjesinë e detyrës së shtëpisë?

Zgjidhni një klasik që përputhet me shijen tuaj. Nëse ju pëlqejnë trillerët, provoni një histori krimi ose aventure të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Nëse doni romancë, nisni me një roman zakonesh. Klasikët më të shkurtër janë hyrje më e butë.

Për librat e shkruar në gjuhë të tjera, kërkoni një përkthim të mirë shqip dhe mos i shmangni botimet me shënime. Libri audio, leximi bashkë me një mik ose një klub leximi ju ndihmojnë të kaloni kapitujt e parë më të ngadaltë. Nëse një libër nuk ju ecën pas një përpjekjeje të ndershme, lëreni mënjanë dhe kthehuni më vonë. Edhe Calvino thoshte se klasikët duhen lexuar për kënaqësi, jo për detyrim.

Pyetje të shpeshta

Çfarë e bën një roman klasik nuk është aq një listë kriteresh sa një bisedë e gjatë mes librit dhe lexuesve të tij. Temat universale, personazhet e pasur dhe zëri i veçantë i japin një historie mundësinë të zgjasë; brezat e lexuesve vendosin nëse do të zgjasë vërtet. Mënyra më e mirë për ta kuptuar letërsinë klasike është të merrni një libër në dorë dhe të shihni çfarë ka ende për t'ju thënë.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.