Si të bëni kopje rezervë të kompjuterit pa humbur asnjë skedar

Shumica e njerëzve kujtohen për kopjen rezervë (backup) vetëm pasi diçka ka shkuar keq: laptopi nuk ndizet më, telefoni ra në ujë ose një virus kërkon pagesë për t'ua kthyer dokumentet. Fotot e fëmijëve, punimi i diplomës, dokumentet e biznesit apo deklaratat tatimore zakonisht nuk kanë kopje tjetër askund.

Lajmi i mirë është se një plan i qëndrueshëm backup-i ngrihet brenda një ore dhe pastaj punon vetë. Më poshtë shpjegojmë rregullën 3-2-1, dallimin mes diskut të jashtëm dhe shërbimeve në cloud, çfarë duhet ruajtur, sa shpesh, dhe hapin që harrohet më shpesh: provën e rikthimit. Këshillat vlejnë për Windows, macOS dhe Linux.

Pse humbin skedarët edhe kur kompjuteri duket në rregull?

Çdo pajisje ruajtjeje prishet herët a vonë. Disqet klasike kanë pjesë mekanike që konsumohen, ndërsa disqet SSD mund të ndalojnë papritur, pa asnjë shenjë paralajmëruese. Ndërprerjet e rrymës dhe luhatjet e tensionit, që në disa zona ndodhin ende shpesh, rrisin rrezikun për dëmtim.

Pastaj vjen faktori njeri: një dosje e fshirë gabimisht, një laptop i harruar në autobus ose i vjedhur nga makina. Dhe në fund ransomware-i, programi keqdashës që i shifron skedarët dhe kërkon para. Programet mund t'i instaloni sërish; skedarët tuaj personalë jo.

Çfarë është rregulla 3-2-1 dhe pse e rekomandojnë të gjithë?

Rregulla 3-2-1 është strategjia më e përhapur për përdoruesit shtëpiakë dhe bizneset e vogla. Ajo nuk kërkon pajisje të shtrenjta, vetëm disiplinë:

• 3 kopje të të dhënave: origjinali në kompjuter dhe dy kopje rezervë.
• 2 lloje të ndryshme ruajtjeje, për shembull disku i brendshëm dhe një disk i jashtëm, ose disku i jashtëm dhe cloud-i.
• 1 kopje jashtë shtëpisë ose zyrës: në cloud ose te një i afërm në qytet tjetër, që zjarri, përmbytja apo vjedhja të mos ua marrin gjithçka njëherësh.

Një backup që nuk e keni provuar kurrë është vetëm shpresë.

A mjafton që skedarët i kam në Google Drive, OneDrive ose iCloud?

Jo plotësisht. Këto shërbime kryesisht sinkronizojnë: mbajnë të njëjtët skedarë në çdo pajisje. Kjo është praktike, por nëse fshini një dosje ose ransomware-i e dëmton, ndryshimi kopjohet kudo brenda pak sekondash.

Një backup i vërtetë ruan kopje të ndara dhe versione më të vjetra, që të ktheheni te skedari siç ishte javën e kaluar. Disa shërbime sinkronizimi mbajnë për një kohë të kufizuar skedarët e fshirë dhe historikun e versioneve, gjë që ndihmon, por nuk zëvendëson backup-in e mirëfilltë. Sinkronizimi është për rehati, backup-i për mbrojtje.

Hap pas hapi: backup në një disk të jashtëm

Kopja lokale është më e shpejta dhe më e lira. Windows dhe macOS kanë mjete të integruara që punojnë me një disk të jashtëm dhe ruajnë versione automatikisht. Disqet e jashtëm gjenden lehtë në dyqanet e teknologjisë në Prishtinë, Tiranë, Shkup e gjetiu, si dhe në dyqanet online që dërgojnë në gjithë rajonin.

• Zgjidhni një disk me kapacitet të paktën dyfishin e të dhënave që doni të mbroni, që të ketë vend për versionet e vjetra.
• Lidheni dhe hapni cilësimet e backup-it të sistemit operativ.
• Caktoni diskun si destinacion dhe zgjidhni dosjet, ose gjithë sistemin.
• Aktivizoni backup-in automatik me orar, për shembull çdo orë ose çdo ditë.
• Aktivizoni enkriptimin nëse ofrohet, sidomos nëse diskun e mbani me vete.
• Lëreni backup-in e parë të përfundojë plotësisht; mund të zgjasë disa orë.

Si funksionon backup-i në cloud dhe për çfarë t'i kushtoni vëmendje?

Shërbimet e backup-it online instalojnë një program të vogël që i dërgon skedarët në qendra të dhënash përmes internetit. Kështu plotësohet pjesa "jashtë shtëpisë" e rregullës 3-2-1 pa pasur nevojë të bartni disqe, dhe backup-i vazhdon edhe kur udhëtoni.

Kur krahasoni shërbimet, shikoni nëse backup-i është automatik dhe i vazhdueshëm, sa kohë ruhen versionet dhe skedarët e fshirë, nëse ka enkriptim me çelës privat, kufijtë e hapësirës dhe si bëhet rikthimi. Çmimet zakonisht jepen në euro ose dollarë në muaj ose vit. Ngarkimi i parë mund të zgjasë disa ditë me një lidhje interneti të ngadaltë, prandaj filloni herët dhe lëreni kompjuterin ndezur gjatë natës.

Nëse ruani të dhëna të klientëve, kini parasysh edhe ligjin për mbrojtjen e të dhënave personale në vendin tuaj dhe preferoni ofrues që tregojnë qartë ku i ruajnë të dhënat.

Çfarë duhet ruajtur dhe sa shpesh?

Minimumi: dokumentet, fotot, videot, muzika, desktopi, shkarkimet që i doni, arkivat lokale të email-it dhe dosjet e projekteve. Kontrolloni ku i ruajnë programet të dhënat e tyre, sepse disa përdorin dosje të fshehura. Edhe fotot në telefon që i transferoni në kompjuter duhet të përfshihen.

Një imazh i plotë i sistemit (system image) kopjon gjithçka: sistemin operativ, cilësimet dhe programet. Me të mund ta riktheni kompjuterin në një disk të ri në një hap, pa orë të tëra instalimi. Backup-i i skedarëve është më fleksibël për të rikthyer një dokument të vetëm. Shumë njerëz i përdorin të dyja.

Sa shpesh? Aq sa është puna që mund ta humbni pa u shqetësuar. Për shumicën, backup-i ditor automatik është minimumi; nëse punoni me skedarë gjithë ditën, çdo orë është më mirë. Pas kopjes së parë të plotë, mjetet bëjnë backup inkremental, pra ruajnë vetëm ndryshimet, kështu që backup-et e shpeshta zënë pak vend.

Si ta mbroni backup-in nga ransomware dhe si ta provoni?

Ransomware-i mund të shifrojë çdo disk që kompjuteri e sheh, përfshirë diskun e backup-it të lidhur. Mbani të paktën një kopje jashtë linje: shkëputeni diskun pas backup-it, përdorni dy disqe me radhë dhe mbajeni njërin diku tjetër, ose zgjidhni një shërbim cloud me historik versionesh që programi keqdashës nuk mund ta mbishkruajë.

Një backup që nuk e keni provuar kurrë është vetëm shpresë. Çdo disa muaj riktheni disa skedarë në një dosje tjetër dhe hapini për t'u siguruar që funksionojnë. Kontrolloni që mjeti raporton backup-e të suksesshme së fundmi dhe zëvendësoni disqet që japin gabime ose janë shumë vjet të vjetër.

Pyetje të shpeshta

Backup-i nuk është i ndërlikuar, por funksionon vetëm kur bëhet automatikisht dhe kur e dini që mund ta riktheni. Lidhni sot një disk të jashtëm, shtoni një kopje jashtë shtëpisë dhe shënoni në kalendar një provë rikthimi çdo disa muaj.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.