Çfarë është inflacioni dhe pse çmimet në market rriten vit pas viti

Inflacioni është rritja e përgjithshme e çmimeve me kalimin e kohës. Me fjalë të tjera, me të njëjtin euro ose lek blini pak më pak se një vit më parë. Këtë e ndien kushdo që krahason faturën e marketit, të rrymës ose çmimin e bukës nga viti në vit.

Pak inflacion është normal në një ekonomi të shëndetshme; shumë inflacion, ose shumë pak, krijon probleme. Ky udhëzues shpjegon si matet inflacioni në Kosovë dhe Shqipëri, çfarë e nxit, pse bankat qendrore kujdesen kaq shumë për të dhe si ndikon te paga, kursimet dhe kreditë tuaja. Është informacion i përgjithshëm, jo këshillë financiare.

Inflacioni me fjalë të thjeshta

Inflacioni është ritmi me të cilin rritet niveli mesatar i çmimeve të mallrave dhe shërbimeve, zakonisht i shprehur si ndryshim në përqindje gjatë dymbëdhjetë muajve. Nëse inflacioni vjetor është 3 për qind, një shportë që një vit më parë kushtonte 100 euro, tani kushton rreth 103.

Ana tjetër e medaljes është rënia e fuqisë blerëse. Paratë nuk zhduken, por blejnë më pak. Prandaj inflacioni prek edhe ata që nuk lexojnë kurrë lajme ekonomike.

Një rregull i thjeshtë tregon sa shpejt grumbullohet efekti: pjesëtoni 72 me normën vjetore të inflacionit dhe merrni afërsisht numrin e viteve për të cilat çmimet dyfishohen. Me 2 për qind, çmimet dyfishohen për rreth 36 vjet; me 6 për qind, për rreth 12. I njëjti rregull vlen për fuqinë blerëse të kursimeve, ndaj edhe inflacioni i moderuar ka rëndësi për pensionin dhe planet afatgjata.

Kush e mat inflacionin në Kosovë dhe Shqipëri?

Zyrat e statistikave ndjekin çmimet e një shporte të gjerë mallrash dhe shërbimesh që blejnë familjet: ushqim, qira, energji, veshje, transport, argëtim e të tjera. Çdo artikull peshohet sipas sa shpenzojnë zakonisht familjet për të. Ndryshimi i kostos së gjithë shportës është norma e inflacionit.

Në Kosovë këtë e bën Agjencia e Statistikave të Kosovës përmes Indeksit të Çmimeve të Konsumit, kurse në Shqipëri INSTAT. Në eurozonë, Banka Qendrore Evropiane përdor Indeksin e Harmonizuar të Çmimeve të Konsumit (HICP), i llogaritur njësoj në të gjitha shtetet anëtare.

Ekonomistët ndjekin edhe inflacionin bazë, i cili lë jashtë artikujt më të paqëndrueshëm si energjinë dhe ushqimin, për të parë tendencën e vërtetë. Në vende si Kosova, ku ushqimi zë një pjesë të madhe të buxhetit familjar, ndryshimet e çmimeve të ushqimit ndihen veçanërisht shumë.

Paratë nuk zhduken, por blejnë më pak.

Pse rriten çmimet? Shkaqet kryesore

Ekonomistët zakonisht dallojnë disa shtytës, që shpesh veprojnë bashkë.

• Kërkesa e tepërt: kur njerëzit dhe bizneset duan të blejnë më shumë se sa prodhon ekonomia, shitësit rrisin çmimet.
• Kostot më të larta: kur prodhimi shtrenjtohet, për shembull nga energjia ose lëndët e para, firmat ia kalojnë kostot blerësit.
• Pritshmëritë: nëse njerëzit presin rritje çmimesh, punëtorët kërkojnë paga më të larta dhe firmat i rrisin çmimet paraprakisht, gjë që e ushqen vetë inflacionin.
• Çmimet e importit: ekonomitë e vogla që importojnë shumë, si Kosova dhe Shqipëria, ndikohen fort nga çmimet në tregjet ndërkombëtare dhe te partnerët tregtarë.
• Paraja dhe kreditë: kur paraja dhe huamarrja rriten për një kohë të gjatë shumë më shpejt se prodhimi, çmimet priren të rriten.

Pse synimi është 2 për qind në eurozonë dhe 3 për qind në Shqipëri?

Shumë banka qendrore synojnë një inflacion të ulët dhe të qëndrueshëm. Banka Qendrore Evropiane synon 2 për qind në afat të mesëm dhe i konsideron njësoj të padëshirueshme devijimet lart dhe poshtë. Banka e Shqipërisë ka një synim prej 3 për qind për inflacionin.

Pse jo zero? Një normë e vogël pozitive jep një hapësirë sigurie kundër deflacionit, pra rënies së qëndrueshme të çmimeve. Deflacioni mund t'i shtyjë njerëzit të vonojnë blerjet, ta thellojë recesionin dhe t'i bëjë borxhet më të rënda. Një jastëk i vogël u lë bankave qendrore edhe më shumë hapësirë për të ulur normat e interesit kur ekonomia dobësohet.

Euroja në Kosovë: kush e drejton politikën monetare?

Kosova përdor euron si monedhë, por nuk është pjesë e eurozonës. Kjo do të thotë se Banka Qendrore e Republikës së Kosovës nuk vendos normat e interesit; vendimet e Bankës Qendrore Evropiane në Frankfurt ndikojnë tërthorazi te kushtet e kreditimit në Kosovë, edhe pse bankat vendase vendosin vetë normat e tyre.

Në Shqipëri situata është ndryshe: Banka e Shqipërisë drejton politikën monetare për lekun dhe përdor normën bazë të interesit si mjetin kryesor. Kur inflacioni është shumë i lartë, banka qendrore e rrit normën; huamarrja shtrenjtohet, kursimi bëhet më tërheqës dhe kërkesa ftohet. Kur inflacioni është shumë i ulët, ndodh e kundërta. Këto efekte kërkojnë kohë, shpesh një vit ose më shumë.

Si ndikon inflacioni te kursimet, kredia dhe paga?

Për kursimtarët ka rëndësi interesi real: interesi që fitoni minus inflacionin. Nëse depozita ju jep 2 për qind dhe inflacioni është 3 për qind, paratë humbasin rreth 1 për qind të fuqisë blerëse në vit, edhe pse bilanci rritet. Paratë e mbajtura në shtëpi, një zakon ende i përhapur, humbasin tërë vlerën e inflacionit çdo vit.

Për huamarrësit efekti është i kundërt. Inflacioni ul vlerën reale të një kredie me interes fiks, kështu që kësti zë një pjesë më të vogël të pagës kur pagat rriten. Ata me kredi me interes të ndryshueshëm, megjithatë, shpesh paguajnë më shumë kur rriten normat.

Edhe paga ka rëndësi. Nëse paga rritet më ngadalë se çmimet, të ardhurat reale bien. Kjo vlen edhe për remitancat: një shumë e njëjtë që dërgohet nga diaspora blen më pak kur çmimet rriten.

Çfarë mund të bëni për t'i mbrojtur paratë nga inflacioni?

Asnjë qasje nuk e heq rrezikun plotësisht, por disa zakone ndihmojnë. Mbajeni fondin e emergjencave në një depozitë ose llogari kursimi me interes konkurrues, jo në shtëpi ose në një llogari pa interes. Për qëllime afatgjata, shumë njerëz zgjedhin investime të diversifikuara, të cilat historikisht e kanë kaluar inflacionin në periudha të gjata, megjithëse vlera e tyre mund të bjerë fort në afat të shkurtër.

Rishikoni buxhetin kur rriten çmimet, krahasoni kontratat e telefonit, internetit dhe sigurimeve dhe mendoni për një normë fikse te kreditë kur kjo përshtatet me situatën tuaj.

Pyetje të shpeshta

Inflacioni përcakton vlerën e gjithçkaje që fitoni, kurseni dhe i detyroheni. Kur e kuptoni si matet dhe pse rritet, lajmet ekonomike lexohen më qartë dhe vendimet merren më mirë: synoni një kthim real pozitiv për kursimet, ndiqni pagën reale dhe rishikoni buxhetin kur rriten çmimet.

Si e bëjmë kërkimin: Udhëzuesit shkruhen nga burime të njohura dhe kontrollohen për saktësi. Janë informacion i përgjithshëm, jo këshillë profesionale.